Methodologie
Onderzoeksmethodologie (kortweg methodologie) is een opsomming van methodologische regels over het correct handelen van de onderzoeker. De methodologische regels zijn de do’s en don’ts voor de onderzoeker. Velen wijzen op verschillen in methodologie tussen wetenschappen en vakdisciplines. Toch zijn er meer overeenkomsten dan verschillen.
Terug naar woordenlijstOp deze pagina staan de volgende punten centraal:
- wat is methodologie nou precies
- centrale begrippen in de methodologie
- begrippenlijst uit de methodologie die van belang zijn
- trefwoorden met betrekking tot de vraagstelling van onderzoek
- trefwoorden met betrekking tot het onderzoeksdesign
- trefwoorden met betrekking tot het meetinstrument
- trefwoorden met betrekking tot steekproeftrekken
- trefwoorden met betrekking tot het analyseplan
- boeken over methodologie en onderzoeksmethoden
Wat is methodologie nou precies
Ondanks de eenvoudige definitie blijft het toch moeilijk om heel precies aan te geven wat methodologie is, want er is geen duidelijke opsomming te geven van de methodologische regels. Wel is duidelijk dat het betrekking heeft op methodiek, ofwel ‘een manier van aanpak’. Als men het heeft over ‘de methodologische regels van onderzoek’ verwijst men meestal naar een boek waarin een bepaalde manier van handelen wordt besproken.
Er zijn op zijn minst tien filosofische stromingen in de wetenschap die iets over de methodologie te melden hebben. De belangrijkste zijn het inductivisme en het deductivisme. In zijn meest pure vorm wordt deze methodologie niet meer gebruikt. Ze hebben plaats gemaakt voor de hypothetico-deductieve methode, de empirische cyclus, de regulatieve cyclus en de ontwerpmethode, die op de een of andere manier een combinatie vormen van de inductieve en de deductieve manier van denken en handelen. Daarnaast zijn er andere stromingen actief, zoals het conventionalisme, het instrumentalisme, en de meer hedendaagse stromingen als ‘statistische waarheid’ en de multi-methode benadering. Elke stroming heeft een eigen visie op het methodisch correct handelen van de onderzoeker en hoe dat zou moeten leiden tot ‘ware’ kennis.
De centrale begrippen in de methodologie van onderzoek
Onderzoek kan (in zijn meest simpele vorm) worden omschreven als het beantwoorden van vragen. De methodologie heeft nu betrekking op de werkwijze om van vraagstelling naar antwoord te komen. In abstracte vorm wordt dat weergegeven in het methodologisch handelingsmodel. Dit model is van toepassing voor elke vorm van onderzoek. Het maakt niet uit of het gaat om een literatuurstudie, een schriftelijk onderzoek met vragenlijsten, het interviewen van een ervaringsdeskundige, natuurkundig onderzoek, psychologisch of een van de vele andere vormen van onderzoek. De methodologie van onderzoek komt steeds op hetzelfde neer.
Het begin is altijd het formuleren van een goede vraagstelling. Let erop dat er een vraagstelling wordt geformuleerd die te beantwoorden is. Als de vraagstelling niet goed is, kun je het onderzoek eigenlijk meteen wel in de prullenbak gooien. Om snel na te gaan of de vraagstelling goed is, moet de onderzoeker een aantal antwoordalternatieven bedenken en zich afvragen hoe hij tot dat antwoord zou kunnen komen.
Daarna komt een stukje specialisten werk, en dit is misschien wel de kern van methodologie. Er moeten vier vragen worden beantwoord:
1) Bij wie, waar en op welk moment moeten er nieuwe gegevens worden verzameld, en moet dat eenmalig of juist meermalig gebeuren? (Het onderzoeksdesign)
2) Met welke ‘instrumenten’ worden die gegevens verzameld? (Meetinstrumenten)
3) Moeten die gegevens bij alle objecten in de populatie worden verzameld of moet er een steekproef worden getrokken? (Steekproeftrekken)
4) Op welke wijze worden de verzamelde gegevens geanalyseerd en leidt dat tot een antwoord op de onderzoeksvraag? (Het analyseplan)
Het uitwerken van deze vier vragen leidt tot een onderzoeksopzet. Deze onderzoeksopzet moet helemaal tot in de puntjes worden uitgewerkt. Wat er allemaal bij komt kijken, is te achterhalen door de begrippenlijst hieronder langs te lopen. Pas wanneer de onderzoeksopzet helemaal is uitgewerkt, kan de onderzoeker beginnen met het uitvoeren van het onderzoek. Bij een goede onderzoeksopzet ontrolt het onderzoek zich eigenlijk vanzelf. Hooguit moet er een vinger aan de pols worden gehouden om te voorkomen dat de uitvoering toch anders verloopt dan gepland.
Begrippenlijst met termen uit de methodologie
Hieronder staat een lijst met begrippen uit de methodologie. De links voeren u naar de pagina waar het begrip wordt uitgelegd of besproken. Het zijn de eerste links. Onder elke pagina staan weer trefwoorden om dieper op de materie in te gaan.
Trefwoorden met betrekking tot de vraagstelling
- probleemstelling
- vraagstelling
Trefwoorden met betrekking tot het onderzoeksdesign
- onderzoeksdesign
- matchen
- random
Trefwoorden met betrekking tot het meetinstrument
- Meten
- overschrijven
- observeren
- ondervragen
* enquêteren
* interviewen
- genereren
- meten met een meetinstrument
* enquête
* interview
- meetinstrument
- operationaliseren
- variabele (zie ook analyseplan)
- niveau van de variabele
- experimentele en niet-experimentele variabelen
- samengestelde variabele
- bias
- betrouwbaarheid
- a-specificiteit
- homogeniteit
- interne consistentie
- stabiliteit
- validiteit
- predictieve validiteit
- betekenisvaliditeit
* constructvaliditeit
* inhoudsvaliditeit
Trefwoorden met betrekking tot steekproeftrekken
- populatie (zie steekproef)
- steekproef
- manieren van steekproeftrekken
- steekproefgrootte
- representativiteit
- oversampelen
- panel
- respons
- non-respons
- (differentiële of selectieve) uitval
- oorzaken van non-respons
- non-respons onderzoek
Trefwoorden met betrekking tot het analyseplan
- kwalitatief of een kwantitatief gegeven
- analysesplan
- protocolanalyse
- statistische methoden
- codeboek
- variabele (zie ook meetinstrument)
- niveau van de variabele
- experimentele en niet-experimentele variabelen
- samengestelde variabele
- covariabele
- hypothese
- betrouwbaarheidsinterval
Overige algemene termen
- Kanskapitalisatie
- Methodologische validiteit / Gamma-fout
- Externe validiteit
Boeken over methodologie en onderzoeksmethoden
Onderzoek verrichten is een prachtige bezigheid. Het is interessant en je doet veel verschillende activiteiten.
Eigenlijk verricht iedereen op zijn tijd onderzoek, maar is men zich daar niet zo van bewust. Onderzoek is de basis om kennis te krijgen. Hoe beter het onderzoek is, des te beter is de nieuw verworven kennis. En hoe beter de kennis, des te beter kun je besluiten nemen die het leven veraangenamen. Onderzoek verrichten is dus een must.
Om de methodologie van onderzoek te leren heb je praktijkervaring nodig. Het lezen van teksten op een site helpt wel een beetje, maar het echte leren doe je toch pas in de praktijk. Goede boeken op dit terrein zijn die van Foeke van der Zee. In acht stappen doorloop je het hele onderzoeksproces. Je begint met de vraagstelling en eindigt met het onderzoeksverslag. Deze boeken zijn aangepast voor vier takken in de wetenschap: economie & bedrijfskunde, sociale wetenschappen, gezondheidszorg en aardwetenschappen.
In het boek Kennisverwerving in de Empirische Wetenschappen, de methodologie van wetenschappelijk onderzoek behandelt Foeke van der Zee niet alleen de hedendaagse methodologie van onderzoek (zoals die in de wetenschap wordt gebruikt), maar bespreekt hij ook de diversiteit aan onderzoeksinstituten, het managen van onderzoek en de relatie tussen onderzoek, wetenschap en samenleving. Dit boek is vooral interessant als je je professioneel wil bezighouden met onderzoek.
© Foeke van der Zee / BMOOO - Woordenboek onderzoek, methodologie en statistiek
Zie ook:
- onderzoek
- het methodlogisch handelingsmodel
