Niveau van een variabele

Het niveau van de variabele is afhankelijk van de waarden die het te meten kenmerk kan aannemen en de wijze waarop men dat kenmerk meet.

Terug naar woordenlijst

Voor iedere variabele is vast te stellen op welk niveau de variabele zich bevindt, dat wil zeggen of het gaat om een variabele op nominaal, ordinaal, interval of ratio niveau. Dit is bepalend voor de statistische analyse die uitgevoerd mag worden. Hieronder worden de verschillende niveaus van een variabele kort getypeerd.

Variabelen op nominaal niveau kenmerken zich door het feit dat het categorieën zijn die willekeurig gerangschikt kunnen worden. Een goed voorbeeld is de variabele ‘meubelen’. Meubelen zijn in verschillende categorieën in te delen (stoelen, tafels, bedden, etc.) waarbij de volgorde van de indeling er volstrekt niet toe doet.

Variabelen op ordinaal niveau laten zich ordenen. Een goed voorbeeld daarvan is de aankomst in een schaatswedstrijd, namelijk als eerste, tweede, derde, vierde, etc. Men kan ook zeggen de snelste, de een na snelste, de twee na snelste, de drie na snelste, etc. Of de beste, de een na beste, de twee na beste, etc. In al deze voorbeelden zit impliciet een rangordening die ook in de Nederlandse taal voorkomt als de overtreffende en de superlatieve trap (groot - groter - grootst; lang - langer - langst; klein - kleiner - kleinst).

Variabelen op interval niveau kenmerken zich doordat er rekenkundige operaties mee kunnen worden uitgevoerd. Een goed voorbeeld van een interval variabele is het giro- of banksaldo. Zo kun je aan een saldo aflezen hoeveel geld je hebt, en wat er gebeurt als je een x-bedrag opneemt of op je rekening stort of gestort krijgt. Tevens is het saldo te vergelijken met die van anderen en is de conclusie te trekken of iemand een x-aantal keren rijker of armer is dan de ander. Bovendien kan het saldo negatief zijn. De schaal loopt in theorie van min oneindig naar plus oneindig.

Met variabelen op ratio niveau kunnen ook rekenkundige operaties worden uitgevoerd, maar ze kunnen niet negatief zijn. Er is met andere woorden een absoluut nulpunt. Een goed voorbeeld daarvan is het gewicht van voorwerpen. Deze zijn nooit minder dan nul, want dan kunnen ze - volgens de huidige opvatting in de natuurwetenschappen en volgens de normale zintuiglijke waarnemingen - niet bestaan.

Resumerend stellen we het volgende vast:
  -  Variabelen op nominaal niveau zijn categorieën (A, B, C, D, etc.).
  -  Variabelen op ordinaal niveau laten zich ordenen (1e, 2e, 3e, 4e, etc.).
  -  Variabelen op interval niveau lopen van min oneindig tot plus oneindig.
  -  Variabelen op ratio niveau lopen van 0 tot plus oneindig.

Op welk niveua de variable zich bevindt, wordt bepaald door de manier waarop hij is geoperationalseerd. Een kenmerk is immers op diverse manieren te meten (zie operationaliseren).

Tussen deze variabelen zit een ordening: de variabelen op nominaal niveau bevinden zich op het laagste niveau. Een stap hoger zijn de variabelen op ordinaal niveau, en weer een stap hoger zijn de variabelen op interval niveau. De variabelen op ratio niveau zijn het hoogst.
      Het is wel mogelijk om een variabele van een hoger niveau te transformeren naar een lager niveau, maar het is onmogelijk om een variabele op een lager niveau te transformeren naar een hoger niveau. Bijvoorbeeld als men de tijd van schaatsers in een wedstrijd gemeten heeft in seconden (dit is dus iets op ratio niveau), dan is die variabele wel terug te brengen naar ordinaal niveau, namelijk de snelste, de een na snelste, etc. Omgekeerd gaat dat niet: als men weet wie de snelste is, dan weet men nog niet hoe lang die er over gedaan heeft.
      Tussen de verschillende niveaus zit theoretisch gezien een hemelsbreed verschil. In de praktijk echter zit er een limiet aan het aantal zinvol te onderscheiden categorieën, is er een geleidelijk omslagpunt van ordinaal naar interval, en maakt het onderscheid tussen interval en ratio voor het statistisch rekenwerk geen verschil.

© Foeke van der Zee / BMOOO - Woordenboek onderzoek, methodologie en statistiek

Zie ook:
- experimentele en niet-experimentele variabelen
- covariabele
- meten
- operationaliseren